PN-B-02877-4:2025-07 – Co zmienia nowa norma w projektowaniu oddymiania grawitacyjnego?

Najpierw przepisy, później norma

PN-B-02877-4:2025-07 określa zasady projektowania systemów grawitacyjnego odprowadzania dymu i ciepła. Nie jest natomiast dokumentem, który samodzielnie określa wszystkie przypadki, w których zastosowanie oddymiania jest obowiązkowe.

Wymagania dotyczące wyposażania określonych części budynków w urządzenia zapobiegające zadymieniu lub służące do usuwania dymu wynikają przede wszystkim z przepisów techniczno-budowlanych. Ma to szczególne znaczenie w przypadku klatek schodowych.

Prawidłowa kolejność postępowania jest więc następująca:

1. Ustalenie wymagań wynikających z przepisów.
2. Określenie wymaganej funkcji zabezpieczenia przeciwpożarowego.
3. Sprawdzenie, czy dopuszczalne jest zastosowanie oddymiania.
4. Wybór właściwej metody projektowania.
5. Wymiarowanie kompletnego systemu.

Samo występowanie określonego rozwiązania w PN-B-02877-4:2025-07 nie oznacza, że można je zastosować w każdym budynku niezależnie od wymagań przepisów.

Zakres PN-B-02877-4:2025-07 jest dokładnie określony

Norma określa zasady projektowania systemów grawitacyjnego odprowadzania dymu i ciepła w budynkach jednokondygnacyjnych oraz na najwyższych kondygnacjach budynków wielokondygnacyjnych. Obejmuje również zasady dotyczące między innymi klatek schodowych, szybów dźwigowych i poziomych dróg ewakuacyjnych.

W odniesieniu do stref dymowych norma określa minimalne powierzchnie czynne oddymiania dla przestrzeni o wysokości od 3,0 do 15,0 m.

PN-B-02877-4:2025-07 nie stosuje się do garaży, tuneli komunikacyjnych oraz wielokondygnacyjnych pasaży i krytych ciągów pieszych. Nie dotyczy również projektowania systemów mechanicznego usuwania dymu i ciepła.

Strefa dymowa jest podstawą projektowania hal

W budynkach produkcyjnych i magazynowych jednym z podstawowych elementów projektu jest prawidłowe określenie strefy dymowej.

Jej powierzchnia zasadniczo nie powinna przekraczać 4 000 m², a maksymalna odległość między elementami ograniczającymi strefę nie powinna przekraczać 80 m.

Norma dopuszcza zwiększenie powierzchni strefy dymowej maksymalnie o 50%, czyli do 6 000 m². Wymaga to jednak zwiększenia powierzchni czynnej oddymiania. Za każde rozpoczęte 100 m² ponad podstawową maksymalną powierzchnię strefy należy zwiększyć wymaganą powierzchnię czynną o 5% wartości określonej zgodnie z Tablicą 4 normy.

Nie można więc przyjmować, że hale o tej samej powierzchni automatycznie wymagają takich samych urządzeń oddymiających.

Jakie dane są potrzebne do zaprojektowania oddymiania hali

Powiększ diagram

W praktyce dwa magazyny o tej samej powierzchni i wysokości mogą wymagać różnych powierzchni czynnych oddymiania.

Grupy projektowe GP1–GP5 – jedna z najważniejszych zmian

Dla stref dymowych o funkcji produkcyjnej i magazynowej PN-B-02877-4:2025-07 wprowadza pięć grup projektowych: GP1, GP2, GP3, GP4 i GP5.

Grupa projektowa jest następnie wykorzystywana do określenia wymaganej minimalnej powierzchni czynnej oddymiania.

W strefach produkcyjnych jej dobór zależy między innymi od gęstości obciążenia ogniowego, możliwości występowania materiałów niebezpiecznych pożarowo oraz ochrony stałymi samoczynnymi urządzeniami gaśniczymi wodnymi.

W strefach magazynowych znaczenie mają również wysokość składowania oraz przewidywana szybkość rozprzestrzeniania się pożaru. Norma wyróżnia trzy grupy tej szybkości: S1, S2 i S3.

Jeżeli jednej strefie odpowiada więcej niż jedna grupa projektowa, należy przyjąć najwyższą z nich.

Grupę projektową ustala się oddzielnie dla każdej strefy dymowej.

Wysokość składowania bezpośrednio wpływa na projekt

Wysokość projektowanej warstwy wolnej od dymu Y nie może być mniejsza niż 2,5 m.

Jeżeli w strefie występuje składowanie, norma wprowadza dodatkową zależność między wysokością składowania a projektowaną warstwą wolną od dymu.

Oznacza to, że zmiana sposobu użytkowania magazynu lub zwiększenie wysokości regałów może naruszyć założenia, według których wcześniej zwymiarowano system oddymiania.

Znaczenie ma również wysokość warstwy dymu

Sama wysokość warstwy wolnej od dymu nie wystarcza do zastosowania metody obliczeniowej normy. Trzeba również zapewnić odpowiednią wysokość projektowanej warstwy dymu d, czyli różnicy pomiędzy wysokością strefy dymowej H a wysokością warstwy wolnej od dymu Y.

Norma uzależnia jej minimalną wartość od wysokości strefy dymowej.

Dolna krawędź kurtyny dymowej powinna dodatkowo znajdować się co najmniej 0,1 m poniżej projektowanej dolnej krawędzi warstwy dymu.

W praktyce oznacza to, że wymagana powierzchnia czynna oddymiania nie wynika wyłącznie z grupy projektowej. Trzeba jednocześnie prawidłowo określić geometrię projektowanej warstwy dymu.

Znaczenie ma czas rozpoczęcia działań gaśniczych

Nowa norma uwzględnia przy kwalifikacji określonych stref szacowany czas rozpoczęcia działań gaśniczych.

Jest on sumą:

• czasu detekcji pożaru,
• czasu transmisji i powiadomienia,
• czasu dojazdu,
• czasu rozpoznania i ustalenia miejsca pożaru.

Rozwiązanie ma szczególne znaczenie dla stref produkcyjnych i magazynowych niechronionych stałymi samoczynnymi urządzeniami gaśniczymi wodnymi.

Parametry systemu nie wynikają więc wyłącznie z geometrii obiektu i jego powierzchni.

Powietrze kompensacyjne jest pełnoprawną częścią systemu

Jedna z najważniejszych zmian dotyczy powietrza kompensacyjnego.

PN-B-02877-4:2025-07 jednoznacznie traktuje jego dostarczanie jako warunek konieczny skutecznego grawitacyjnego odprowadzania dymu i ciepła.

Nie wystarczy więc dobrać odpowiedniej powierzchni klap dymowych. Projekt musi również określać, którędy powietrze napłynie do chronionej przestrzeni, jaką powierzchnię efektywną będą miały otwory oraz w jaki sposób zostaną otwarte po uruchomieniu systemu.

Kompensacja w halach produkcyjnych i magazynowych ma konkretne zasady

W strefach dymowych budynków produkcyjnych i magazynowych norma zaleca, aby otwory napływu powietrza kompensacyjnego znajdowały się co najmniej w dwóch ścianach zewnętrznych.

Istotne jest także ich położenie względem projektowanej warstwy dymu.

Odległość pomiędzy górną krawędzią otworu kompensacyjnego a projektowaną podstawą warstwy dymu nie powinna być mniejsza niż 1,0 m. W przypadku otworów o szerokości nieprzekraczającej 1,2 m dopuszcza się zmniejszenie tej odległości do 0,5 m.

Oznacza to, że lokalizacja otworów kompensacyjnych musi być projektowana razem z wysokością projektowanej warstwy wolnej od dymu.

Powierzchnia geometryczna otworu to nie powierzchnia efektywna

Przy projektowaniu kompensacji nie można automatycznie przyjmować powierzchni geometrycznej drzwi, okna lub bramy jako powierzchni rzeczywiście dostępnej dla przepływu.

PN-B-02877-4:2025-07 posługuje się powierzchnią efektywną otworu, wyznaczaną z uwzględnieniem współczynnika korygującego Cz.

Wartość tego współczynnika zależy od rodzaju i sposobu otwierania otworu. Dla przykładu w pełni otwarte drzwi i bramy nie są przyjmowane ze współczynnikiem równym 1,0.

W efekcie otwór o powierzchni geometrycznej 2 m² nie musi zapewniać 2 m² powierzchni efektywnej.

To szczególnie ważne w projektach wykorzystujących jako kompensację istniejące drzwi, bramy lub okna.

Otworów kompensacyjnych nie można później zastawiać

Projektowana droga napływu powietrza musi pozostać funkcjonalna również podczas późniejszego użytkowania obiektu.

Otwory oraz urządzenia przeznaczone do dostarczania powietrza kompensacyjnego nie powinny być blokowane materiałami składowanymi, wyposażeniem ani innymi elementami ograniczającymi wymagany przepływ.

Jeżeli po odbiorze systemu przed otworem kompensacyjnym zostanie ustawiony regał, kontener, maszyna lub inna przeszkoda, rzeczywiste warunki działania systemu mogą przestać odpowiadać warunkom przyjętym w projekcie.

Kompensacja musi działać również w warunkach awarii

Urządzenia dostarczające powietrze kompensacyjne oraz zamknięcia otworów wykorzystywanych do kompensacji muszą zapewniać działanie zgodne z funkcją systemu.

PN-B-02877-4:2025-07 określa również zasady ich zachowania w przypadku awarii. Urządzenia objęte tym wymaganiem powinny przejść do pozycji otwartej i pozostawać w niej do czasu usunięcia awarii.

To kolejny argument przeciwko traktowaniu kompensacji jako pomocniczej części instalacji. Jest ona jednym z podstawowych elementów systemu oddymiania.

Ścienne urządzenia oddymiające – możliwość zastosowania nie oznacza dowolności

PN-B-02877-4:2025-07 uwzględnia możliwość stosowania ściennych urządzeń do grawitacyjnego odprowadzania dymu i ciepła, ale określa dla nich konkretne warunki.

W strefach dymowych hal produkcyjnych i magazynowych urządzenia takie powinny być rozmieszczone na dwóch przeciwległych ścianach zewnętrznych.

Powierzchnia czynna urządzeń na każdej z tych ścian powinna odpowiadać pełnej wymaganej minimalnej powierzchni czynnej oddymiania danej strefy.

Automatycznie powinny otwierać się urządzenia znajdujące się po stronie zawietrznej, czyli na elewacji, na której w chwili uruchomienia systemu występuje podciśnienie.

Ścienne urządzenia oddymiające powinny znajdować się możliwie wysoko w projektowanej warstwie dymu, a ich dolna krawędź co najmniej 0,5 m ponad projektowaną podstawą warstwy dymu.

Zastosowanie urządzeń ściennych wymaga więc uwzględnienia wpływu wiatru, lokalizacji urządzeń oraz odpowiedniej logiki sterowania.

Klatki schodowe – najpierw trzeba sprawdzić Warunki Techniczne

Nowa norma określa konkretne wymagania dotyczące wymiarowania systemów oddymiania ewakuacyjnych klatek schodowych.

Nie oznacza to jednak, że grawitacyjne oddymianie można zastosować w każdej klatce.

W pierwszej kolejności trzeba sprawdzić wymagania techniczno-budowlane dotyczące konkretnego budynku, jego wysokości, przeznaczenia oraz kategorii zagrożenia ludzi. Dopiero jeżeli zastosowanie urządzeń służących do usuwania dymu jest w konkretnym przypadku dopuszczalne, można przejść do ich wymiarowania według PN-B-02877-4:2025-07.

Poniższa tabela przedstawia więc wymagania normy dotyczące wymiarowania systemu. Nie stanowi samodzielnej podstawy do decyzji o możliwości zastosowania oddymiania w konkretnej klatce schodowej.

W przypadku budynków wysokich szczególnie ważne jest rozróżnienie między tym, co norma pozwala zwymiarować, a tym, jakie rozwiązanie dopuszczają przepisy dla konkretnej klatki. W części przypadków Warunki Techniczne wymagają urządzeń zapobiegających zadymieniu, a zastosowanie urządzeń służących do usuwania dymu jest dopuszczone tylko dla określonych konfiguracji budynku i stref pożarowych.

Klatki N i SW – kluczowa jest klapa dymowa i właściwa kompensacja

W przypadku ewakuacyjnych klatek schodowych w budynkach niskich i średniowysokich PN-B-02877-4:2025-07 przewiduje do grawitacyjnego odprowadzania dymu i ciepła stosowanie klap dymowych.

Wymagana powierzchnia czynna oddymiania wynosi co najmniej 5% największej powierzchni rzutu poziomego podłogi klatki schodowej, z uwzględnieniem wszystkich kondygnacji, jednak nie mniej niż 1,0 m².

Nie należy więc automatycznie traktować ściennego okna oddymiającego jako bezpośredniego zamiennika klapy dachowej w takim rozwiązaniu.

Klatki N i SW – szczegółowe wymagania dla kompensacji

Powietrze kompensacyjne powinno być dostarczane bezpośrednio spoza budynku.

Łączna powierzchnia efektywna otworów kompensacyjnych nie może być mniejsza od wymaganej powierzchni czynnej oddymiania klatki.

Jeżeli powietrze przepływa przez kilka kolejnych otworów, wymagania dla każdego z nich są większe.

Odległość między zewnętrznym otworem kompensacyjnym a drzwiami prowadzącymi do klatki schodowej zasadniczo nie powinna przekraczać 10 m. Przy większej odległości skuteczność rozwiązania powinna zostać potwierdzona odpowiednią analizą.

Przestrzeń, przez którą napływa powietrze kompensacyjne do klatki schodowej, nie powinna pełnić funkcji pomocniczych, takich jak hol lub recepcja. Powinna być wolna od materiałów palnych oraz zabezpieczona przed napływem dymu z przylegających pomieszczeń.

Klapy dymowe oraz wszystkie wymagane otwory napływu powietrza kompensacyjnego powinny otwierać się samoczynnie po wykryciu dymu i pozostawać w pozycji otwartej zgodnie z wymaganym stanem systemu.

PN-B-02877-4 i wytyczne CNBOP-PIB – dokumentów nie należy traktować jako jednej metody

W przypadku klatek schodowych istotnym dokumentem pozostają Wytyczne CNBOP-PIB W-0003:2016, wydanie 2 z maja 2019 r.

Dokument powstał jednak przed publikacją PN-B-02877-4:2025-07 i zawiera własną metodykę projektową, wykorzystującą między innymi powierzchnię obliczeniową klatki schodowej AKS-O.

Nowa norma wprowadza natomiast własne wymagania dotyczące minimalnych powierzchni oddymiania i kompensacji.

PN-B-02877-4:2025-07 i Wytyczne CNBOP-PIB W-0003:2016 wyd. 2 nie są w każdym zakresie metodami tożsamymi. Przy projektowaniu nie należy bez analizy łączyć parametrów obliczeniowych i szczegółowych wymagań obu dokumentów.

Wytyczne CNBOP pozostają istotnym źródłem zasad wiedzy technicznej, szczególnie w zakresie:

• wpływu ciągu termicznego,
• oddziaływania wiatru,
• działania nawiewu mechanicznego,
• oceny skuteczności oddymiania,
• analiz CFD,
• procedur testowych.

Ich rozwiązania należy jednak każdorazowo konfrontować z wymaganiami późniejszej PN-B-02877-4:2025-07 oraz aktualnymi przepisami techniczno-budowlanymi.

Wiatr i ciąg termiczny nadal mogą zdecydować o skuteczności systemu

Grawitacyjne oddymianie wykorzystuje naturalny ruch dymu i gazów pożarowych. Z tego powodu skuteczności systemu nie można oceniać wyłącznie na podstawie powierzchni urządzeń oddymiających.

Wytyczne CNBOP-PIB zwracają szczególną uwagę na wpływ ciągu termicznego. W niekorzystnych warunkach letnich może wystąpić odwrócony ciąg termiczny przeciwdziałający unoszeniu się dymu.

Znaczenie ma również wiatr, który może powodować istotne różnice ciśnienia na elewacjach budynku i wpływać na kierunek przepływu powietrza oraz dymu.

Szczególnie podatne na to zjawisko są ścienne urządzenia oddymiające.

Dlatego w bardziej złożonych obiektach samo osiągnięcie minimalnej wymaganej powierzchni czynnej nie zawsze wystarcza do oceny rzeczywistej skuteczności systemu.

Oddymianie i stałe samoczynne urządzenia gaśnicze wodne muszą działać według określonej sekwencji

PN-B-02877-4:2025-07 szczegółowo odnosi się do współpracy systemu oddymiania ze stałymi samoczynnymi urządzeniami gaśniczymi wodnymi w strefach produkcyjnych i magazynowych.

Powiększ zdjęcie

Jeżeli oddymianie projektowane jest w celu zapewnienia bezpiecznych warunków ewakuacji, jego uruchomienie powinno nastąpić przed zadziałaniem stałego samoczynnego urządzenia gaśniczego wodnego, na podstawie sygnału z właściwego systemu detekcji.

W pozostałych przypadkach oddymianie powinno zostać uruchomione po otrzymaniu sygnału o zadziałaniu urządzenia gaśniczego wodnego. Opóźnienie ustalone w projekcie nie może przekroczyć 180 s.

Sekwencja działania oddymiania, detekcji i urządzeń gaśniczych powinna zostać określona już w projekcie. Nie jest to decyzja, którą należy pozostawić na etap programowania urządzeń podczas końcowego uruchomienia obiektu.

Sterowanie jest częścią projektu oddymiania

System grawitacyjnego odprowadzania dymu i ciepła powinien działać samoczynnie zgodnie z przyjętymi zasadami sterowania.

Uruchomienie powinno prowadzić zarówno do otwarcia właściwych urządzeń oddymiających, jak i do zapewnienia wymaganego napływu powietrza kompensacyjnego.

Jeżeli kompensację zapewniają automatycznie otwierane drzwi, bramy, okna lub inne urządzenia, ich działanie musi być skoordynowane z działaniem urządzeń oddymiających.

We wszystkich przestrzeniach wyposażonych w system należy również zapewnić możliwość ręcznego uruchomienia oddymiania.

W budynkach wyposażonych w system sygnalizacji pożarowej oddymianie ewakuacyjnych klatek schodowych i szybów dźwigowych powinno być uruchamiane przez SSP. W pozostałych przypadkach norma określa zasady automatycznego uruchamiania za pomocą odpowiednich czujek oraz ręcznych przycisków oddymiania.

Projekt systemu powinien więc obejmować nie tylko zestawienie urządzeń, lecz również funkcjonalną sekwencję ich działania.

Odbiór nie kończy się na sprawdzeniu, czy klapa się otwiera

PN-B-02877-4:2025-07 wymaga przeprowadzenia uruchomienia i testów odbiorczych kompletnego systemu.

Sprawdzeniu podlegają nie tylko urządzenia oddymiające, lecz również elementy uruchamiające i sterownicze, przewody zasilające oraz pozostały osprzęt mający wpływ na prawidłowe działanie systemu.

Badania należy przeprowadzić dla każdej strefy dymowej w celu potwierdzenia działania zgodnego z dokumentacją projektową.

Po ich wykonaniu sporządza się protokół potwierdzający prawidłowość działania systemu. Jeżeli podczas prób zostaną stwierdzone nieprawidłowości, należy je usunąć i powtórzyć odpowiedni zakres badań.

Co należy zweryfikować podczas uruchomienia i odbioru

Szczegółowy zakres badań powinien odpowiadać konkretnemu projektowi, zastosowanym urządzeniom i przyjętej logice działania.

Istotna zmiana systemu oznacza konieczność ponownego sprawdzenia

Jeżeli podczas użytkowania zostanie wprowadzona istotna zmiana systemu, sposobu jego uruchamiania albo sterowania, konieczne jest ponowne przeprowadzenie odpowiednich badań uruchomieniowych i testów odbiorczych.

Ma to znaczenie również podczas modernizacji.

Zmiana centrali sterującej, logiki działania, sposobu realizacji kompensacji czy przebudowa chronionej przestrzeni nie powinna być traktowana wyłącznie jako wymiana pojedynczego urządzenia, jeżeli wpływa na sposób działania całego systemu.

Eksploatacja jest częścią bezpieczeństwa systemu

System oddymiania musi zachować swoją funkcjonalność przez cały okres użytkowania budynku.

PN-B-02877-4:2025-07 wymaga badań okresowych co najmniej raz w roku lub częściej, jeżeli takie wymaganie wynika z dokumentacji producenta.

Po badaniu należy sporządzić protokół.

Norma przewiduje również prowadzenie książki kontroli systemu, w której dokumentowane są czynności związane z jego użytkowaniem, badaniami, konserwacją, naprawami i wprowadzanymi zmianami.

Po wykonaniu naprawy system należy ponownie sprawdzić w zakresie wymaganym do potwierdzenia jego prawidłowego działania.

Co nowa norma oznacza dla projektanta

Projektant hali produkcyjnej lub magazynowej potrzebuje znacznie szerszego zestawu danych wejściowych niż tylko powierzchnia i wysokość obiektu.

Trzeba określić między innymi:

• funkcję strefy,
• podział na strefy dymowe,
• sposób i wysokość składowania,
• właściwości składowanych materiałów,
• gęstość obciążenia ogniowego,
• występowanie materiałów niebezpiecznych pożarowo,
• obecność stałych samoczynnych urządzeń gaśniczych wodnych,
• projektowaną wysokość warstwy wolnej od dymu,
• minimalną wysokość warstwy dymu,
• parametry niezbędne do wyznaczenia grupy projektowej.

Równolegle należy zaprojektować napływ powietrza kompensacyjnego i kompletną logikę działania systemu.

Co nowa norma oznacza dla wykonawcy

Wykonawca realizuje jeden współpracujący system, a nie zestaw niezależnych urządzeń.

Prawidłowo zamontowana klapa dymowa nie zapewnia poprawności działania, jeżeli nie otworzy się odpowiedni otwór kompensacyjny, sygnał z detekcji nie uruchomi wymaganej sekwencji albo sterowanie nie będzie odpowiadało założeniom projektu.

Znacznie większego znaczenia nabiera więc sprawdzenie całej logiki sterowania przed odbiorem.

Co nowa norma oznacza dla inwestora i zarządcy

Projektowanie systemu nie powinno zaczynać się od pytania o liczbę i wymiary klap dymowych.

Najpierw trzeba ustalić warunki, w których system ma działać.

Po oddaniu obiektu równie ważne jest utrzymanie tych warunków podczas eksploatacji. Szczególnego nadzoru wymagają:

• wysokość i sposób składowania,
• dostępność otworów kompensacyjnych,
• przestrzeń w sąsiedztwie urządzeń oddymiających,
• zmiany technologiczne w hali,
• przebudowa stref dymowych,
• zmiany w sterowaniu,
• współpraca z innymi urządzeniami przeciwpożarowymi.

Zmiana sposobu użytkowania obiektu może wymagać ponownej oceny założeń, według których zaprojektowano system.